Ze hadden pas zes maanden iets toen Thomas voorstelde om zijn moeder te ontmoeten. "Het wordt tijd," zei hij, "ze vraagt elke keer wanneer ik langskom wie toch die mysterieuze vrouw is die haar zoon heeft ingepalmd." Eva was zevenendertig, Thomas negenentwintig. Op papier een onhandig verschil, maar in de praktijk viel het mee. Tot ze hem over zijn moeder hoorde praten. Dan veranderde zijn toon, kreeg zijn blik iets gespannens, bijna schuldigs. Alsof hij zich bij voorbaat verontschuldigde voor iets wat nog moest gebeuren.
De ontmoeting vond plaats in een restaurant aan de Oude Gracht in Haarlem. Kaarslicht, wit tafellinnen, kelners die geruisloos over het dikke tapijt liepen. Te chic voor een eerste kennismaking, vond Eva, maar Thomas had aangedrongen. "Mijn moeder houdt van nette dingen. Het stelt haar gerust."
Karin de Waal zag eruit zoals Eva zich haar had voorgesteld na Thomas' beschrijvingen. Verzorgd kapsel, een kasjmier sjaal losjes over de schouders, parels aan de oren. Eenenzestig, weduwe, werkzaam bij het kadaster in Haarlem. Ze begroette Eva met een correcte glimlach en een handdruk die net iets te kort duurde.
"Dus jij bent Eva," zei ze terwijl ze tegenover haar plaatsnam. "Thomas heeft zo veel over je verteld. Vooral dat je een zoon hebt. Bas, toch?"
"Hij is dertien."
"Dertien. Een lastige leeftijd." Karin vouwde haar servet open. "Ik herinner me Thomas nog op die leeftijd. Altijd onder de modder, altijd met schrammen. Maar ja, dat waren zijn eigen schrammen. Daar ga je anders mee om."
Het klonk vriendelijk, bijna terloops. Maar er zat een angel in die Eva niet meteen kon plaatsen. Thomas schonk water bij en leek het niet te horen.
"Bas is een lieve jongen," zei Eva voorzichtig. "Rustig, leest veel."
"Lezen is goed." Karin nam een slokje wijn. "Beter dan rondhangen op straat. Tegenwoordig weet je het maar nooit met kinderen. Zeker niet met kinderen van… nou ja, uit een eerdere relatie."
Daar was de angel. Eva voelde hem prikken, klein en scherp, en besloot er niet op te reageren. Ze had genoeg van dat soort opmerkingen gehad de afgelopen jaren, sinds de scheiding van Bas' vader Patrick. Mensen die subtiel lieten merken dat een alleenstaande moeder toch eigenlijk een halve vrouw was. Iemand met een gebruiksaanwijzing.
Thomas bestelde een dure fles wijn. Karin dronk met kleine teugjes en stelde vragen. Waar Eva werkte — communicatieadviseur bij een zorginstelling in Alkmaar, waar ze ook was opgegroeid — en hoe lang het geleden was dat haar scheiding was uitgesproken. Vier jaar. Het was een sollicitatiegesprek, geen kennismaking.
Halverwege het hoofdgerecht legde Karin haar mes neer. Haar ogen, grijsblauw en onbewogen, fixeerden Eva.
"Ik zal eerlijk zijn. Toen Thomas vertelde dat hij een relatie had met een oudere vrouw die al een kind heeft, schrok ik. Niet omdat ik iets tegen jou persoonlijk heb, begrijp me goed. Maar Thomas is negenentwintig. Hij staat aan het begin van zijn carrière, hij heeft nooit een serieuze relatie gehad. En nu meteen een kant-en-klaar gezin? Dat is nogal wat."
"Mam…" begon Thomas.
"Laat me uitpraten, lieverd. Ik zeg dit niet om vervelend te doen. Ik zeg dit omdat ik bezorgd ben. Eva, jij bent een volwassen vrouw, je begrijpt wat ik bedoel. Thomas moet zichzelf nog ontwikkelen. Hij moet ontdekken wat hij wil. En nu neemt hij opeens de verantwoordelijkheid voor een kind dat niet van hem is. Dat is een risico. Voor hem, maar ook voor jouw zoon. Stel dat het misgaat? Dan is Bas weer een vaderfiguur kwijt."
Eva's handen lagen stil op tafel. Ze keek naar de rug van haar hand, naar het kleine litteken op haar duim dat ze had overgehouden aan een val van de trap toen Bas een peuter was. Ze dacht aan hoe Patrick was vertrokken, hoe Bas maandenlang elke avond vroeg of papa terugkwam, hoe ze 's nachts wakker lag en zich afvroeg of ze haar kind voorgoed beschadigd had met haar keuzes.
"Ik waardeer uw bezorgdheid," zei ze kalm. "Maar de relatie tussen Thomas en Bas is iets tussen hen twee. Daar heb ik alle vertrouwen in."
"Vertrouwen is mooi," zei Karin. "Maar vertrouwen lost geen praktische problemen op. Wist je dat ik laatst met Mieke sprak? Je weet wel, Thomas, Mieke uit je studententijd. Ze werkt nu als beleidsmedewerker bij de gemeente Haarlem, heeft net een appartement gekocht. Ook negenentwintig, geen kinderen. Leuk meisje."
Thomas werd rood. "Mam, Mieke en ik zijn al jaren niet meer…"
"Ik zeg ook niet dat je iets met Mieke moet. Ik geef alleen een voorbeeld. Er zijn opties, Thomas. Je hoeft niet te kiezen voor het eerste het beste aanbod."
Het eerste het beste aanbod. De woorden bleven tussen hen in hangen als sigarettenrook. Eva legde haar servet naast haar bord. Ze was niet boos — boosheid zou betekenen dat ze dit niet had zien aankomen, en dat had ze wel. Nee, ze voelde iets anders. Iets kouds dat zich onder haar ribben nestelde.
"Ik denk dat ik even frisse lucht nodig heb," zei ze.
Buiten, op de kade, stond ze met haar handen in haar jaszakken naar het water te staren. Een rondvaartboot gleed voorbij, toeristen met camera's wezen naar de gevels. Een meeuw dook naar een restje brood. Gewone dingen op een gewone avond. Maar binnen in haar was niets gewoon meer.
Thomas kwam na een minuut of vijf naar buiten. "Het spijt me. Ze… ze is gewoon moeilijk. Sinds papa er niet meer is, klampt ze zich aan me vast. Alles wat ik doe moet goedgekeurd worden."
"En als het niet goedgekeurd wordt?"
"Dan probeert ze het af te keuren tot ik toegeef." Hij stak zijn handen diep in zijn zakken. "Het is een spel. Ze speelt het al jaren. Ik heb geleerd het te negeren."
"Thomas, ze heeft zojuist gesuggereerd dat ik 'het eerste het beste aanbod' ben. Dat Bas een last is die jij gratis op je schouders neemt. Wat denk je dat ze zegt als wij er niet bij zijn?"
Hij zweeg. In die stilte hoorde Eva het antwoord dat ze niet wilde horen.
"Ik kan er niet tegenop, Eva. Ik weet niet hoe. Ze is mijn moeder. Ze heeft me alleen opgevoed. Ik kan haar niet zomaar aan de kant zetten."
"Dat vraag ik ook niet." Eva keek hem aan. "Ik vraag je om achter mij te gaan staan. Eén keer. Gewoon zeggen: mam, dit is mijn keuze, en als je die niet respecteert, heeft dat consequenties."
"Consequenties?"
"Dat jij niet meer langskomt. Dat we niet meer gezamenlijk dineren. Dat je afstand neemt."
Hij schudde zijn hoofd. "Dat kan ik niet. Ze zou het niet overleven."
Eva lachte, maar er zat geen vrolijkheid in. "Natuurlijk overleeft ze het. Ze werkt op het kadaster, Thomas, ze is geen kasplantje. Ze weet precies wat ze doet."
De boot was nu uit het zicht verdwenen. Het werd kouder aan de gracht. Eva ritste haar jas dicht en dacht aan Bas. Hij was vanmiddag naar zijn vader gegaan, een weekend per maand in dat krappe appartement in Amersfoort waar Patrick nu woonde met zijn nieuwe vriendin. Bas vond het daar niet leuk — de vriendin probeerde te hard, zei hij, alsof ze wilde bewijzen dat ze niet de gemene stiefmoeder was. Eva had hem op het station uitgezwaaid en hem beloofd dat ze zondag pannenkoeken zou bakken als hij terugkwam.
"Ik wil niet dat Bas hieronder lijdt," zei ze. "Hij heeft genoeg meegemaakt."
"Dat weet ik." Thomas pakte haar hand, maar ze trok hem niet terug. Ze liet hem daar gewoon liggen, koud en onbeholpen. "Ik hou van je, Eva. En ik ga mijn best doen."
Mijn best doen. Alsof het om een tentamen ging.
—
De maanden daarna verliepen in een patroon dat Eva snel leerde herkennen. Periodes van relatieve rust, waarin Karin zich gedeisd hield en zelfs af en toe iets aardigs zei — "die Bas heeft mooie manieren hoor, dat moet ik je nageven" — afgewisseld met momenten van venijn die steeds geniepiger werden.
Thomas en Eva gingen samenwonen in een rijtjeshuis in de Vogelbuurt in Alkmaar. Bas kreeg de zolderkamer, die hij volbouwde met boeken en een oude platenspeler die hij op de rommelmarkt had gekocht. Thomas reed elke dag naar zijn werk als ontwerper bij een ingenieursbureau in Amsterdam, Eva werkte drie dagen op kantoor en twee thuis. Het had kunnen werken.
Karin kwam op bezoek wanneer het haar uitkwam. Meestal onaangekondigd, altijd met een excuus. "Ik was toevallig in de buurt, ik moest naar de Praxis." "Ik heb te veel stoofvlees gemaakt, kunnen jullie dit opeten?" Ze liep door het huis alsof het van haar was, opende kastjes, bekeek de was in de bijkeuken, streek met een vinger over de vensterbank.
"Je houdt het hier netjes, Eva. Knap hoor, met een puber in huis."
Op een zondagmiddag in november was Bas bij de buurjongen aan het gamen en zaten Eva en Thomas aan de keukentafel de krant te lezen. Karin belde aan, kwam binnen met een appeltaart, en nam plaats zonder te vragen.
"Ik hoorde van Lotte dat Bas naar het Stedelijk Gymnasium in Haarlem wil," zei ze terwijl ze de taart aansneed. "Dat lijkt me nogal ambitieus. Heeft hij daar de cijfers wel voor?"
Eva hield haar koffiekop steviger vast. "Zijn mentor denkt van wel. Hij haalt achten en negens voor de kernvakken."
"Achten en negens. Op de school waar hij nu zit." Karin nam een hap taart. "Die school staat niet bepaald bekend als het hoogste niveau, hè? Weet je zeker dat hij het aankan? Het zou zonde zijn als hij straks uitvalt omdat hij te hoog heeft ingezet."
"Mam, Bas is slim," zei Thomas. "Echt, hij leest boeken die ik niet eens begrijp."
"Lezen is één ding, school is iets anders. En trouwens, hebben jullie nagedacht over de kosten? Gymnasium betekent boeken, excursies, bijles misschien. Wie gaat dat betalen? Jij, Thomas? Het is jouw kind niet."
De koffiekop stond nu stil voor Eva's mond. Ze zette hem neer zonder te drinken. "Het is ons kind," zei ze. "Van Thomas en mij samen. Zo werkt dat in een gezin."
"Ach, een gezin." Karin veegde een kruimel van haar lippen. "Jullie zijn nog geen jaar officieel samen. In mijn tijd noemden we dat een probeersel."
Thomas keek naar Eva. In zijn ogen las ze een machteloosheid die haar langzaam begon te irriteren. Steeds weer diezelfde blik — sorry dat dit gebeurt, maar ik kan er niets aan doen. Ze had het eerder gezien, bij Patrick, maar dan anders. Patrick was gewoon vertrokken. Thomas bleef, maar het was een blijven zonder ruggengraat.
"Ik denk dat het tijd is dat je gaat, Karin," zei Eva rustig.
"Pardon?"
"Ik vraag je om te vertrekken. Dit is ons huis. Je komt hier onaangekondigd binnen, je bekritiseert onze keuzes, je kleineert mijn zoon. Dat pik ik niet langer."
Karins ogen werden klein. "Thomas? Vind jij ook dat ik moet vertrekken?"
Thomas schraapte zijn keel. "Misschien is het beter als we dit een andere keer bespreken, mam. Ik bel je vanavond."
"Je belt me vanavond." Karin stond op, haar gezicht strak. "Natuurlijk. Laat je maar commanderen door haar. Ik ben tenslotte maar je moeder. Degene die je heeft opgevoed, die nachten heeft wakker gelegen toen je longontsteking had, die een tweede hypotheek nam zodat jij kon studeren. Maar goed, dat telt allemaal niet meer."
Ze liep naar de deur zonder haar jas aan te trekken, griste hem van de kapstok en sloeg de deur achter zich dicht. In de stilte die volgde, hoorde Eva alleen het tikken van de klok in de gang.
"Waarom zei je niets toen ze Bas aanviel?" vroeg ze.
"Ik wilde de situatie niet laten escaleren."
"De situatie escaleert al máánden, Thomas. Jij weigert het alleen te zien."
Hij zuchtte. "Ik praat wel met haar."
"Je hebt al honderd keer met haar gepraat."
"Dan praat ik harder."
"Praten helpt niet!" Eva hoorde haar stem harder worden dan ze wilde en dwong zichzelf rustiger te praten. "Ze luistert niet. Ze wil niet luisteren. Ze wil mij hier weg hebben, Thomas. Dat is haar doel. En elke keer als jij niets doet, kom je een stap dichter bij dat doel."
Die avond hoorde Bas het hele verhaal. Hij kwam de keuken binnen toen Eva de afwas stond te doen en ging op het aanrecht zitten, iets wat hij deed sinds hij klein was. Zijn benen bungelden nu bijna tot de grond.
"Oma Karin was er weer," zei hij. Geen vraag.
"Hoe weet je dat?"
"Ik hoorde haar stem toen ik thuiskwam. En ik hoorde jouw stem. Je klonk zoals je klonk toen papa en jij gingen scheiden."
Eva draaide de kraan dicht. "Bas…"
"Het geeft niet. Ik snap het heus wel. Ze mag ons niet. Nou, dan mag ik haar ook niet." Hij haalde zijn schouders op. "Kan me niet schelen."
Maar het kon hem wel schelen. Eva zag het aan de manier waarop hij zijn vingers om de rand van het aanrecht klemde, wit van de spanning. Een kind van dertien dat doet alsof hem niets raakt, terwijl alles hem raakt.
"Het komt goed," zei ze. "Echt."
Bas keek haar aan met een blik die te oud was voor zijn gezicht. "Dat zei je de vorige keer ook. Toen ging papa weg."
—
De kerst kwam en ging. Ze vierden het met z'n drieën, Thomas, Eva en Bas, in het huis in de Vogelbuurt. Karin was uitgenodigd maar had geweigerd — "ik ga niet naar een huis waar ik niet welkom ben" — en had Thomas op kerstavond gebeld om hem te vertellen hoe eenzaam ze zich voelde. Hij had een uur met haar aan de telefoon gezeten, en toen hij terugkwam aan tafel was de gourmet koud geworden. Half januari ging Bas voor het eerst sinds de zomer weer een weekend naar Patrick, die inmiddels was verhuisd naar een groter appartement. Hij kwam terug met een nieuwe strip en het bericht dat papa's vriendin "toch wel aardig begon te worden, een beetje."
Eind januari gebeurde het onvermijdelijke. Eva moest een weekend naar een congres in Zwolle, en Thomas zou op Bas passen. Op zaterdagmiddag belde Bas haar op.
"Mam, oma Karin is hier. Ze heeft iemand meegebracht."
"Iemand? Wie?"
"Een mevrouw die Liesbeth heet. Ze zegt dat ze een oude vriendin van Thomas is. Ze bleef maar vragen stellen. Wat ik later wilde worden. Of ik Thomas wel een fijne stiefvader vond. Of ik mijn echte vader niet miste."
Eva's hart begon sneller te kloppen. "Is Thomas thuis?"
"Hij is broodjes halen. Oma Karin zei dat hij dat moest doen. Ze zei… ze zei dat Liesbeth en Thomas vroeger heel close waren en dat het jammer was dat het uitging. Ze zei het tegen Liesbeth, maar ze keek naar mij."
"Blijf waar je bent. Ik kom naar huis."
Het was ruim een uur rijden van Zwolle naar Alkmaar, dwars over de A6 en de A7, en Eva reed het in drie kwartier. Haar gedachten waren een chaos van woede en ongeloof. Liesbeth. Ze wist wie dat was — de enige serieuze relatie die Thomas had gehad voor haar, een meisje uit zijn studententijd dat nu in de IT werkte en in Amsterdam woonde. Karin had haar opgespoord en meegebracht naar háár huis, om háár zoon te ontmoeten.
Toen ze thuiskwam, was Liesbeth al vertrokken. Thomas zat in de woonkamer met zijn hoofd in zijn handen. Bas zat op de trap, zijn telefoon in zijn handen, maar hij keek niet naar het scherm.
"Wat is hier gebeurd?" Eva's stem trilde.
"Mijn moeder… ze dacht dat het leuk zou zijn. Liesbeth was toevallig in Alkmaar, en ze liepen elkaar tegen het lijf." Thomas keek op. "Geloof je dat? Ze liepen elkaar toevállig tegen het lijf."
"En jij liet het gebeuren."
"Ik wist het niet! Toen ik terugkwam van de bakker zaten ze hier. Mijn moeder, Liesbeth, en Bas. Gezellig koffie te drinken. Liesbeth snapte er niets van. Ze dacht dat het een gewone visite was."
"En Bas? Wat dacht Bas?"
Ze keken allebei naar de trap. Bas stond op en kwam de kamer binnen. Zijn gezicht was bleek.
"Die mevrouw wist niet eens dat jij bestond, mam," zei hij. "Oma Karin had haar verteld dat Thomas single was. Toen ze mij zag schrok ze."
Eva's handen begonnen te trillen. Ze vouwde ze in elkaar om het niet te laten zien. "Wat zei je moeder nog meer, Thomas?"
"Dat ze alleen maar wilde helpen. Dat ze dacht dat het voor mij misschien goed was om te zien dat er nog andere opties zijn." Hij slikte. "Dat waren haar woorden. Andere opties."
"Ik ben een optie," zei Eva vlak. "Je hebt me gehoord. Bas is een optie. Een af te vinken hokje op je moeders lijst van dingen die niet deugen aan je leven."
"Eva…"
"Nee. Ik ben klaar." Ze liep naar de gang, pakte haar jas van de kapstok. "Ik ga naar mijn zus. Jij blijft hier. Morgen praten we verder. En als je moeder binnen een straal van honderd meter van dit huis of van Bas komt, bel ik de politie. Begrepen?"
Ze was de deur al uit voor hij antwoord kon geven. Bas rende achter haar aan.
"Mam, wacht. Ik ga mee."
In de auto, op weg naar haar zus in Purmerend, zei Bas na een lange stilte: "Mam? Ik vind het niet erg als je bij Thomas weggaat. Echt niet. We redden het wel samen. Net als vroeger."
Eva's ogen vulden zich met tranen. "Het is niet de bedoeling dat jij je daar zorgen over maakt."
"Dat weet ik. Maar ik maak me toch zorgen. Jij bent belangrijk, mam. Je moet niet bij iemand blijven die niet voor je opkomt. Dat zei juf Verhoeven laatst nog. Over pestkoppen. Als niemand voor je opkomt, moet je voor jezelf opkomen."
"Is Thomas een pestkop?"
"Nee. Maar zijn moeder wel. En hij laat het toe."
De volgende dag kwam Thomas naar Purmerend. Eva's zus, Marit, liet hem binnen en verdween met Bas naar de film. Thomas stond in de kleine woonkamer van Marits appartement, een bos bloemen in zijn handen die hij niet wist wat hij ermee moest.
"Ik heb mijn moeder gezegd dat ze voorlopig niet welkom is," zei hij. "Dat ik zelf contact opneem als ik daar klaar voor ben."
"Hoe reageerde ze?"
"Ze huilde. Zei dat ik ondankbaar was. Dat ze me nooit meer wilde zien." Hij legde de bloemen op tafel. "Toen hing ze op."
"En?"
"En niets. Het is stil."
Eva stond bij het raam en keek naar de parkeerplaats beneden. Een buurman was zijn auto aan het wassen in de miezerregen, een zinloze bezigheid die haar op een vreemde manier troostte. Het leven ging door, ook al stond het van binnen stil.
"Hoe vaak heb je me beloofd dat je met haar zou praten?" vroeg ze.
"Te vaak."
"En hoe vaak heeft het geholpen?"
"Nooit."
Ze keek hem aan. "Waarom zou dit dan anders zijn, Thomas?"
"Omdat ik nu echt kan verliezen wat ik heb." Zijn stem brak. "Ik wist niet hoe erg het was. Ik dacht… ik dacht dat het gewoon gekibbel was. Moeder en schoondochter, dat is toch altijd lastig? Maar wat ze met Bas deed. Met Liesbeth. Dat is niet normaal. Dat is opzettelijk. Ze wil ons uit elkaar drijven, en ik heb het laten gebeuren."
Eva ging zitten. De bank was een tweedehands exemplaar met oranje bloemenprint die Marit ooit ironisch had gekocht maar nu gewoon lelijk vond. Ze voelde de stof onder haar vingers en dacht aan haar eigen bank thuis. Hun bank. De bank die ze samen met Thomas had uitgezocht bij de kringloop, drie maanden geleden. Het leek een eeuwigheid.
"Ik hou van je," zei ze. "Maar liefde alleen is niet genoeg. Bas moet weten dat hij veilig is. Dat niemand hem het gevoel geeft dat hij er niet bij hoort. En ik moet weten dat jij naast me staat, niet achter me, niet ergens in het midden. Naast me."
"Dat wil ik ook."
"Willen is niet doen, Thomas. Je hebt het de afgelopen maanden niet gedaan. Waarom zou ik geloven dat het nu anders is?"
Hij kwam naast haar zitten, voorzichtig, alsof hij bang was dat ze zou opstaan. "Omdat ik je ga laten zien dat het anders is. Geen woorden meer. Daden. Ik ga niet meer wekelijks bij haar langs. Ik neem niet meer op als ze op ongelegen momenten belt. En als ze ooit nog één verkeerd woord over Bas zegt, is het klaar. Definitief."
"En als ze weer gaat huilen? Als ze je een slechte zoon noemt?"
"Dan is dat haar keuze. Niet de mijne."
Buiten was de buurman klaar met zijn auto. Hij droogde de motorkap af met een oude handdoek, zorgvuldig, alsof het een ritueel was. Eva keek naar hem en dacht aan rituelen. Aan hoe ze elke ochtend Bas' boterhammen maakte. Aan hoe Thomas 's avonds altijd thee voor haar zette, precies zoals ze het lekker vond — sterke Earl Grey met een scheutje melk. Aan hoe ze in dit huis een nieuw leven had geprobeerd op te bouwen uit de brokstukken van het oude.
"Ik wil niet eindigen zoals de vorige keer," zei ze. "Ik wil niet dat Bas denkt dat volwassenen altijd weggaan."
"Dan moeten we zorgen dat ze blijven."
Hij legde zijn hand op de hare. Deze keer trok ze hem niet terug.
—
Het duurde drie maanden voor Karin weer contact opnam. Drie maanden waarin Thomas elke week een appje stuurde om te zeggen dat hij aan haar dacht, en elke week een antwoord kreeg dat neerkwam op "als je echt aan me dacht, koos je voor mij." Een patstelling. Maar ook een periode waarin het huis in de Vogelbuurt rustiger werd. Bas begon weer te lachen aan tafel. Thomas leerde hoe hij pannenkoeken moest bakken zonder dat het deeg aan het plafond plakte. Op de tweede zaterdag van elke maand ging Bas naar Patrick in Amersfoort; hij kwam steevast terug met een nieuw stripboek en steeds minder tegenzin.
In april stond er een brief op de mat. Handgeschreven, Karins keurige handschrift op crèmekleurig papier. Geen excuses voor Liesbeth, geen woord over de manier waarop ze Bas had behandeld — alleen de mededeling dat ze naar een gesprek bij de huisarts was geweest en was doorverwezen, en de vraag of Thomas ooit nog een keer wilde bellen.
Thomas liet de brief aan Eva lezen. Ze bestudeerde elke zin. "Dit is geen excuus. Dit is een opening voor een gesprek. Dat is iets anders."
"Wat wil je doen?"
"Ik wil dat ze het laat zien. Niet aan mij. Aan Bas."
Twee weken later kwam Karin, na een telefoonafspraak die Thomas zelf had gemaakt, op zaterdagmiddag langs. Ze had geen orchidee bij zich en geen appeltaart — Eva had van tevoren gezegd dat ze zonder cadeautjes moest komen, "dit is geen bezoek dat je hoeft te kopen" — en ze ging niet aan het hoofd van de tafel zitten zoals ze vroeger deed, maar wachtte tot Eva haar een plek wees.
Het gesprek verliep stroef. Karin begon over het weer, over de file op de A9, tot Bas vanaf de vensterbank zei: "U hoeft niet aardig te doen. U kunt ook gewoon zeggen wat u kwam zeggen."
Karin kromp zichtbaar ineen. Het bleef lang stil, langer dan bij haar paste. Toen zei ze, zonder de gebruikelijke gladheid in haar stem: "Ik kwam zeggen dat het me spijt van die mevrouw die ik meenam. Dat ik loog tegen haar over Thomas, om jou te laten zien dat er nog andere vrouwen bestonden. Dat was… dat was gemeen. Tegenover jou vooral. Je bent een kind. Ik had een volwassene moeten zijn."
"En de school?" vroeg Bas. "U zei dat ik het niet aankon."
"Dat weet ik nog." Karin vouwde haar handen in elkaar, ontvouwde ze weer. "Ik zei het omdat ik bang was. Niet voor jouw cijfers. Voor mezelf. Als jij slaagt in dit gezin, dan heb ik geen argument meer om Thomas terug te halen naar hoe het was. Dat is de waarheid, en die is niet mooi."
Niemand zei iets. Karin bleef zitten met haar handen in haar schoot, zonder de kadaster-directheid waarmee ze anders elk gesprek stuurde, en liet de stilte gewoon duren — iets wat Eva haar nog nooit had zien doen.
"Ik ga elke twee weken naar een psycholoog," zei ze uiteindelijk. "Via de huisarts. De wachtlijst was drie maanden, vandaar dat het zo lang duurde voor ik hier zat. Ik zeg dat niet als excuus. Ik zeg het omdat ik wil dat jullie weten dat dit niet vanzelf gaat over."
"En als het toch weer gebeurt?" vroeg Eva. "Als u weer een Liesbeth meebrengt, of weer zegt dat Bas het niet aankan?"
"Dan mag je de deur dichtdoen. Ik kom niet meer, tenzij jullie me vragen." Karin keek naar Bas, niet naar Eva of Thomas. "Ik wil geen 'oma tussen aanhalingstekens' meer zijn. Dat woord heeft Thomas me een keer naar het hoofd gegooid, aan de telefoon, in januari. Ik heb er weken over nagedacht."
Bas zat nog steeds met zijn armen over elkaar, zijn gebruikelijke verdedigingshouding. "Als u het nog één keer flikt, gaat mijn moeder bij u weg. En dan neem ik Thomas mee."
Het was zo'n onverwacht statement, uit de mond van een veertienjarige — hij was in maart jarig geweest, iets waar Karin niet bij was geweest — dat de volwassenen even niets zeiden. Toen begon Thomas te lachen, een lach die de spanning brak zonder hem te verdoezelen. "Zo," zei hij, "de jeugd heeft gesproken."
"Het is een eerlijke deal," zei Bas. "Toch?"
Karin knikte. "Ja. Dat is een eerlijke deal."
Het bleef daarna nog een tijd wennen. Karin belde voortaan altijd voor ze langskwam, soms twee keer, alsof ze bang was dat ze het verkeerd deed. Ze vroeg of Bas het goed vond als ze bij zijn schoolmusical kwam kijken in plaats van het gewoon aan te kondigen, en toen hij nee zei — hij vond het spannend genoeg zonder publiek van de familie — accepteerde ze dat zonder tegenwerpingen, wat haar zichtbaar moeite kostte: ze klemde haar handtas net iets te stevig vast en zei niets terug.
Op een avond, een jaar na het diner aan de gracht, hoorde Eva haar in de tuin tegen een vriendin aan de telefoon zeggen: "Mijn kleinzoon is gek op astronomie. Hij wil sterrenkunde studeren later. Slimme jongen."
Binnen klonk de stem van Bas door de openstaande tuindeur: "Thomas, kom je? De maanlander is bijna op het oppervlak."
"Ik kom eraan," riep Thomas terug. "Wacht even, ik moet de thee nog inschenken."
